İstanbul Boğazı kıyısında dizilmiş onlarca tarihi saray, kasır ve yalı vardır; ancak dünyada dalgaların doğrudan yatakhane pencerelerine çarptığı, rıhtımından kalkan tuzlu serpintilerin derslik camlarını buğulandırdığı ve yüzlerce yatılı gencin bu vahşi deniz senfonisiyle uykuya daldığı yegane mekan Kabataş Erkek Lisesi’nin Ortaköy Feriye yatakhaneleridir.

Kabataşlı olmak, sadece Türkiye’nin en prestijli eğitim kurumlarından birinin diplomasını taşımak değildir. Kabataşlı olmak; Çırağan Sarayı ile Ortaköy Camii arasına sıkışmış o tarihi rıhtımda lodosun çıkardığı uğultuyu dinlemek, Feriye Sarayları’nın yüksek tavanlı koğuşlarında gurbet hüznünü deniz kokusuyla bastırmak ve Behçet Necatigil’in mısralarını dalga sesleri eşliğinde ezberlemektir.

Feriye Sarayları’na Nakil: 1928 ve Denize Açılan Sınıflar

1908 yılında Sultan II. Abdülhamid devrinde “Kabataş Mekteb-i İdadisi” adıyla Beyoğlu Aşiretefendi Sarayı’nda kurulan okul, Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı yıllarında çeşitli binalarda hizmet verdi. Ancak okulun kaderini sonsuza dek değiştiren asıl dönüm noktası, 1928-1929 öğretim yılında gerçekleşti.

Cumhuriyet idaresi, Osmanlı hanedanının son döneminde yaptırılan ve Çırağan Sarayı müştemilatı sayılan tarihi Feriye Sarayları’nı Kabataş Erkek Lisesi’ne tahsis etti. Sultan Abdülaziz’in son günlerini geçirdiği ve tahttan indirildikten sonra hapsedildiği bu tarihi sahil sarayı kompleksi, artık Anadolu’nun en parlak köy çocuklarının, yetimlerin ve memleket sevdalısı yatılı gençlerin yuvası olacaktı.

Öğrenciler bavullarıyla Ortaköy sahilindeki bu devasa neoklasik kapılardan içeri girdiklerinde, daha önce hiçbir mektepte görülmemiş bir manzarayla karşılaştılar: Pencerelerin altından doğrudan Boğaz’ın lacivert suları akıyor, akıntılı suların üzerinde Şirket-i Hayriye vapurları kömür dumanları savurarak geçiyordu.

Lodos Geceleri: Dalgaların Koğuş Camlarını Kamçıladığı Kışlar

Kabataş yatakhanesinde kış mevsimi, edebiyat tarihine geçecek kadar sarsıcı bir deneyimdi. Marmara Denizi’nden esen sert lodos ve ardından Karadeniz’den inen dondurucu poyraz Boğaz’ı birbirine kattığında, Ortaköy rıhtımı dev dalgaların istilasına uğrardı.

Eski yatılıların hatıralarında o geceler adeta bir macera romanı gibi anlatılır: Dalgalar rıhtım taşlarını döverek iki kat yüksekliğe sıçrar, ikinci kattaki yatakhane koğuşlarının ahşap doğramalı pencerelerine kamçı gibi inen tuzlu su kütleleri camları zangırdatırdı. Dışarıda Boğaz fırtınası kükrerken, içeride kömür sobasının kızıl alevi etrafında toplanan yüzlerce genç memleket hasretini konuşurdu.

Fırtınalı gecelerde nöbetçi öğretmenler güvenlik gerekçesiyle yatakhaneleri boşaltıp öğrencileri arka binadaki etüt salonlarına almak isteseler de, yatılılar yerlerinden kıpırdamazdı. Pencerelerin önünde toplanan gençler, zifiri karanlıkta Boğaz akıntısına karşı bata çıka ilerleyen kosterlerin ve kömür gemilerinin kırmızı-yeşil seyir fenerlerini izler, güvertedeki denizcilere el sallarlardı. O pencerelerin önü, Anadolu çocuklarının hayal kurma ve dünyayı anlama kürsüsüydü.

Behçet Necatigil: 3 Fen-F Dersliği ve Şiirle Isınan Koğuşlar

Kabataş Erkek Lisesi’nin taş duvarlarını bir edebiyat mabedine dönüştüren en büyük ruh, şüphesiz Behçet Necatigil idi. 1931 yılında Kabataş Lisesi orta kısmına kaydolan ve 1936’da okuldan birincilikle mezun olan Necatigil, askerlik vazifesinin ardından mezun olduğu yuvaya edebiyat muallimi olarak geri döndü. 1945 yılından 1972 yılına kadar tam 27 yıl boyunca Feriye binalarında aralıksız ders verdi.

Necatigil’in ders verdiği “3 Fen-F” sınıfı, sıradan bir lise dersliği değildi. “Evler Şairi”, kürsüye çıktığında gramer kuralları ya da kupkuru edebi dönem tasnifleri anlatmazdı. O, edebiyatı bir hayat tarzı, haysiyetli bir varoluş kalesi olarak tedris ederdi. Şiiri tahtaya yazar, kelimelerin köklerini bir cerrah titizliğiyle açar, öğrencilerine Türkçe’nin namusunu ve zarafetini aşılardı.

Hilmi Yavuz ve Demir Özlü gibi Türk edebiyatının dev isimleri, Kabataş sıralarında Behçet Hoca’nın talebesi olmanın ayrıcalığını hayatları boyunca gururla andılar. Hilmi Yavuz bir anısında şöyle der:

“Behçet Necatigil bize sadece Divan şiirini ya da modern mısraları öğretmedi; o bize Boğaz dalgalarının sesinde bir mısra duymayı, insanın acısına hürmet etmeyi ve kalemin onurunu hiçbir makama satmamayı öğretti. Kabataş yatakhanesindeki soğuk geceler, Necatigil’in fısıldadığı dizelerle ısınırdı.”

Okul idaresi, yıllar sonra bu hatırayı ölümsüzleştirmek amacıyla o sınıfa “Behçet Necatigil Dersliği” adını verdi ve okulda her yıl geleneksel olarak düzenlenen “Behçet Necatigil Şiir Yarışması” ile bu büyük miras genç nesillere devredildi.

Maarifin Devler Kadrosu: Reşat Nuri, Faruk Nafiz ve Samih Rifat

Kabataş Erkek Lisesi’nin edebiyat iklimi sadece Behçet Necatigil ile sınırlı değildi; okulun muallimler odası, Türk edebiyat ve düşünce tarihinin adeta bir gölgeli akademisi gibiydi. Cumhuriyet’in ilk yıllarında Reşat Nuri Güntekin Fransızca ve edebiyat derslerine girerken, hece vezninin büyük ustası Faruk Nafiz Çamlıbel sınıflarda şiir tahlilleri yapıyordu. Hatta bir dönem Türkçülük ve tarih araştırmalarının tartışmalı ve yetkin isimleri Hüseyin Nihal Atsız ve Zeki Velidi Togan da Kabataş kürsülerinde ders vermişti.

Faruk Nafiz’in o meşhur “Han Duvarları” destanının yankısı, Feriye’nin yüksek tavanlı salonlarında öğrencilere Anadolu coğrafyasının çilesini ve güzelliğini öğretirdi. Bir yanda Boğaz’ın aristokratik manzarası, diğer yanda Anadolu kasabalarından sınavla gelmiş yoksul ama parlak çocukların gözlerindeki ateş… Bu iki zıt dünya, Kabataş muallimlerinin elinde harmanlanarak benzersiz bir cumhuriyet aydını profili yarattı.

Süleyman Seba’nın Ranzası ve “Feriye Efendiliği”

Kabataş Erkek Lisesi yatakhane mitolojisinin bir diğer efsanevi kahramanı, Beşiktaş Jimnastik Kulübü’nün onursal başkanı ve Türk sporunun nezaket abidesi Süleyman Seba’dır.

Galatasaray Lisesi’nde başladığı lise eğitimine ailesinin isteğiyle Kabataş Erkek Lisesi’nde devam eden ve yatılı okuyan Seba, okulun futbol takımına girdiğinde yeteneğiyle dikkat çekti. Ancak onu okulun kolektif hafızasında bir abide haline getiren şey futbolculuğundan ziyade, koğuşlardaki ve rıhtımdaki tavizsiz efendiliğiydi.

Seba, yatakhane hayatında alt devreleri koruyup kollamasıyla, memleketten harçlığı gelmeyen arkadaşlarıyla ekmeğini bölüşmesiyle ve ranzalarda sergilediği vakur duruşuyla tanınırdı. Sabah etütlerinden önce rıhtıma inip Boğaz havası alırken söylediği birkaç kelime, arkadaşları için bir kanun kadar bağlayıcıydı. Kabataşlılık kimliğinin temelini oluşturan “efendilik”, Seba’nın şahsında ete kemiğe bürünmüştü.

Nitekim Beşiktaş Kulübü ile Kabataş Erkek Lisesi arasındaki organik ve tarihi bağ da bu yıllarda perçinlendi. Seba, başkanlığı döneminde Kabataş Erkek Lisesi Eğitim Vakfı’nın (KELEV) kurulmasında en büyük emeği veren isimlerden biri oldu ve Feriye binalarının restorasyonuna hayatını adadı.

Denizden Kaçış Efsaneleri ve Rıhtım Balıkçıları

Yatılı okul hayatı kaçınılmaz olarak disiplin ve firar hikayeleri üretir. Ancak Kabataş’ın firar efsaneleri, duvarlardan atlayan diğer mekteplerinkine hiç benzemezdi; çünkü Kabataş’ın arkası cadde, önü ise uçsuz bucaksız denizdi.

Okulun sözlü anlatılarında, hafta sonu izni alamayan bazı yatılıların gece yarısı yatakhaneden rıhtıma inip, Ortaköy balıkçılarının sandallarına gizlice binerek Karaköy veya Üsküdar’a kaçtıkları anlatılır. Rıhtımdaki demir babalara bağlanan balıkçı motorları, kimi zaman etüt saatinde kaçak demlenen çayların, kimi zaman da sabahın ilk ışıklarında oltayla tutulan istavritlerin sessiz tanığıydı.

Öğrenciler rıhtımda ayaklarını denize sarkıtıp otururken, karşı kıyıdaki Beylerbeyi Sarayı’nın ışıklarını izler, Türkiye’nin geleceğine dair sabahlara kadar süren felsefi ve siyasi münazaralara girişirlerdi. O rıhtım, Türkiye’nin her ilinden gelmiş çocukların ortak bir vatan bilincinde eridiği en sahici ocaktı.

Yatakhane Koğuşlarında Çay Ocakları ve Gece Etütleri

Feriye yatakhanelerinde hayat, askeri bir nizam ile öğrenci yaratıcılığının çatıştığı büyülü bir dengede akardı. Akşam saat 19.00’da başlayan zorunlu etütlerde çıt çıkmaz, yüzlerce öğrenci başlarını sararmış ders kitaplarına gömerdi. Ancak saat 22.00 zili çalıp yatakhane ışıkları söndürüldüğünde, asıl gece hayatı başlardı.

Ranzaların altına gizlenen kaçak çay ocaklarında demlenen çayın kokusu koğuşa yayılır, pilli radyoların cızırtıları arasında Ajans Haberleri ve gece konserleri dinlenirdi. Kış aylarında pencerelerin pervazlarından sızan soğuk Boğaz havası, yün battaniyelere sarılmış öğrencilerin memleket türküleriyle ısınırdı. Bir ranzada Erzurum’un karını anlatan bir dadaş, karşı ranzada Aydın’ın zeytinliklerini sayıklayan bir efe otururdu. İşte Kabataş yatakhanesini Türkiye’nin en sahici kardeşlik ocağı yapan şey, bu coğrafi mozaiğin deniz kenarında tek bir yürek haline gelmesiydi.

Feriye Sarayları’nın Restorasyon Sancısı ve Mektep Nöbeti

Cumhuriyet boyunca binlerce yurtsever aydın yetiştiren Feriye binaları, zamanla Boğaz’ın nemli havası, fırtınaları ve asırların yorgunluğuyla yıprandı. Zaman zaman tarihi binaların turizme veya ticari işletmelere devredilmesi gündeme geldiğinde, Kabataş mezunları ve öğrencileri benzeri görülmemiş bir mektep direnişi sergilediler.

“Feriye Sarayı Kabataşlılarındır!” sloganıyla rıhtımda toplanan on binlerce mezun, bakanlıklardan iş dünyasına kadar uzanan devasa bir kamuoyu oluşturarak okullarının bir santimetrekaresini bile ranta teslim etmediler. Kabataşlılar için o binalar sıradan bir gayrimenkul değil; Necatigil’in sesini, Seba’nın adımlarını ve fırtınada camları döven dalgaların hatırasını taşıyan kutsal bir emanetti.

Ortaköy Çarşısı ile Bütünleşen Hayat: Esnaf ve Mektep Bağı

Kabataş Erkek Lisesi’nin mitolojisi sadece saray duvarlarının içinde kalmaz, Ortaköy meydanına ve çarşısına taşardı. Hafta sonu çarşı iznine çıkan lacivert ceketli, kırmızı-siyah kravatlı Kabataşlı gençler, semtin adeta gayriresmi sahipleriydi. Fırıncısından sahafına, çay bahçesinden köftecisine kadar bütün Ortaköy esnafı bu çocukları kendi evladı gibi tanır, harçlığı biten yatılılara gizlice veresiye defterleri açardı.

Okulun arka kapısından çıkıp Ortaköy Camii’nin gölgesindeki çınaraltına oturmak, çay eşliğinde felsefe tartışmak ya da Boğaz Köprüsü’nün ayakları altından geçen martıları seyretmek, her Kabataşlının hafızasında silinmez bir kartpostal olarak kalmıştır. Okuldan mezun olup yıllar sonra bürokrat, cerrah, yazar ya da sanayici olarak dönenler, ilk olarak bu çarşıya uğrar, eski esnafla kucaklaşarak mektep günlerinin o saf kardeşliğini yeniden solurlardı.

Kabataş’ın Yazısız Kanunları

Feriye rıhtımında yetişen her Kabataşlının ruhuna kazınan yazısız mektep yasaları şunlardır:

1. Rıhtıma Hürmet: Boğaz rıhtımı okulun kalbidir; rıhtımda yüksek sesle anlamsız gürültü yapılmaz, denize ve mektebin tarihine saygısızlık edilmez.
2. Yatılılık Kardeşliği: Gündüzlü ya da yatılı fark etmez; Kabataşlı her öğrenci yatılı arkadaşlarının memleket hasretini paylaşmak ve onlara ev sıcaklığı sunmakla yükümlüdür.
3. Efendilik Ahdi: Zeka ve başarı takdir edilir; ancak Kabataş’ta asıl değer “efendiliktir”. Kibir ve böbürlenme Feriye kapısından içeri giremez.
4. Necatigil Şiiri: Şiire ve edebiyata yabancı kalan bir Kabataşlı, eğitimini eksik tamamlamış sayılır; her mezun en az bir Necatigil şiirini ezbere bilir.
5. Mektebe Sahip Çıkma: Feriye Sarayları’nın tek bir taşına zarar gelirse, dünyanın neresinde olursa olsun her Kabataşlı işini gücünü bırakıp mektebin avlusunda nöbete durur.

Bugün Ortaköy sahilinden bir tekneyle geçerken başınızı kaldırıp sarı boyalı Feriye pencerelerine baktığınızda, yalnızca tarihi ahşap çerçeveler görmezsiniz. O pencerelerin ardında; dalga sesleriyle büyüyen şairlerin, Türk sporuna centilmenliği öğreten efsanelerin ve bir asırdır bu memleketin vicdanını omuzlayan adsız kahramanların gölgelerini hissedersiniz.